جشن چهارشنبه سوری
نوشته شده توسط بهار تورانی در ۲۵ اسفند ۱۳۸۸ در دسته مناسبت ها
در دوازدهمین ماه سال یعنی اسفندارمذ یا اسفندماه از دوران باستان تا کنون دو جشن مهم وجود داشته است که امروزه نیز کم و بیش این جشن ها وجود دارند. این جشن ها شامل اسپندار جشن(روز زن،مادر و همسر) و چهارشنبه سوری یا جشن سوری است که به تفصیل در مورد هر یک بحث خواهد شد.
۱- اسپندار جشن یا جشن زنان
اسفند نام آخرین ماه از سال شمسی و نام پنجمین روز هر ماه ایرانیان باستان بوده است که در کتاب اوستا به “سپند آرمیتی” و در زبان پهلوی به “سپندارمت” ودر پارسی باستان به “سپندارمد” یا “سپندارمذ” خوانده شده است.
سپند آرمیتی بنابر اعتقاد زرتشتیان مظهر ایمان، فداکاری، اندیشه رسا، فروتنی، بردباری، مهر و محبت، تواضع، جانبازی و حامی زنان نیک و پارسا است. به این جهت است که در منابع مختلف آمده است که پارسیان یا ایرانیان باستان در این روز که ماه و روز با یکدیگر همنام می شده اند جشن ویژه ای برای زنان می گرفته اند و نام این جشن را مزد بگیران ( = مژده گیران) می دانسته اند چرا که در این روز در واقع زنان گریبان همسران خود را برای دریافت هدیه می گرفتند چرا که زنان برای خدمات یک ساله ای که در خانه همسر انجام داده اند و سختی ها و گرفتاری هایی که کشیده اند در مزد) از شوهران دریافت می کرده اند.
پیش از این اشاره شد که اسفند در کتاب اوستا به شکل سپند آرمیتی با معانی متعدد بصورت فرشته حامی زنان نیک و پارسا قلمداد گردیده است لذا زرتشتیان به احترام امشاسپند آرمیتی و برای پیروی از این فروزه پاک اسفندگان را جشن می گرفتند و از آنجایی که سپندای آرمیتی با ویژگی های عاطفی زنان تناسب بیشتری داشته است در این روز تمامی مادران و زنان پارسی که با پیروی از آرمئیتی مادر و همسری نمونه و شایسته بودند گرامی می داشتند و از زحمات آنها قدردانی می کردند و جشن و شادمانی برپا می کردند. ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه ضمن برشمردن ویژگی های این جشن می نویسد:
” سپندارمذ ماه فرشته موکل بر زمین است و نیز بر زن های درستکار و عفیف و شوهر دوست و خیرخواه موکل است و در زمان گذشته این ماه و بویژه این روز عید زنان بوده است و مردان به زنان هدیه می دادند و هنور این رسم در اصفهان و ری و دیگر بلاد پهله مانده است و به فارسی مزدگیران گویند “
همانطور که بیرونی اشاره کرده است سپاس و ستایش از مادران و همسران از ویژگی های یک زن نمونه، از زنان شایسته و سپاس بعمل آمده است از جمله آمده است که : “…از بین زنان و مردان کسی که برابر آیین راستی ستایشش بهتر است اهورامزدا از آن آگاه می باشد. اینگونه مردان و زنان را ما می ستاییم” یا اینکه ” …زنان دارنده فرزندان بسیار وخاندان خوب و نیرومند و خوش اندام و بلند بالا را می ستاییم” همچنین “…این زمین را با زنانیکه بر روی آن زندگی می کنند می ستایم، ای اهورامزدا ما می ستاییم زنانی را که در اثر درستکاری و راستی نیرومند شده اند…” و باز هم در اوستا آمده است که : “…ما می ستاییم مردان و زنان نیک اندیش را که در هر کشور با وجدان نیک بر ضد بدی قیام کرده اند یا می نمایند” و بالاخره اینکه ” … کدبانوی خانه را که اشو و سردار اشو می باشد می ستاییم که بسیار نیک کردار، فرهیخته و یاری رسان شوهر خود واشو باشد. ای اهورامزدا ما می ستاییم زنان یاری رسان و با محبت را …”. شایان توجه است ما مسلمانان ایران زمین امروزه و خصوصا بعد از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی در سال ۱۳۵۷ در روز تولد دخت مکرم نبی اکرم (ص)، حضرت فاطمه زهرا (س) از مقام والای زنان و مادران و همسران تجلیل کرده و آنان را بزرگ و عزیز می شماریم تا به مقام والای مادران و همسران و قدردانی از زحمات زنان ارج بیشتری قایل شویم.
۲- جشن سوری یا چهار شنبه سوری
بدون شک برگزاری جشن سور آتش پیشاپیش عید نوروز یکی از رسوم کهن ایرانیان بوده است ولی بر اساس تحقیقات محققان و مورخان قرار گرفتن این جشن در شب چهار شنبه آخر سال مربوط به دوران پیش از اسلام نیست بلکه مربوط به دوران اسلامی است چرا که در دوران پیش از اسلام ایام هفته وجود نداشته است بلکه ماه به سی روز با نام های متفاوت تقسیم می شده است.
.
.
در خصوص چرایی آتش افروزی باید گفت در نزد ایرانیان بخصوص زرتشتیان آتش نماینده فروغ ایزدی و پاک کننده هر پلیدی است از این رو در روزهای پایانی سال آتش می افروختند که تمامی پلیدی ها و نحوست های مربوط به سال کهنه از میان رفته و پاک شود. البته باید متذکر شد که مراسم آتش افروزی نه تنها در ایران معمول بوده است بلکه در ممالک و مذاهب دیگر این جشن معمول است مثلا مسیحیان کاتولیک چند روز جلوتر از عید فصیح روزی که به چهار شنبه خاکستر معروف است آتش افروزی می کنند همچنین در کشورهای اسکاندیناوی هر سال در فصل تابستان در ۲۴ ماه ژوئن که مصادف با شب تولد یوحنا است جشن آتش افروزی معمول و متداول است.در هندوستان نیز این مراسم در شب آخر سال با شکوه و جلال خاصی انجام می شود و حتی هندوها در برگزاری این جشن علاقه بیشتری نسبت به ایرانیان و زرتشتیان از خود نشان می دهند. در دوران اسلامی وقتی که مسلمانان ایرانی با تفکرات اعراب مبنی بر نحس بودن روز چهار شنبه روبرو شدند برای از بین بردن نحوست مربوط به چهار شنبه آخر سال آتش افروزی های مربوط به آخد سال را در شب چهارشنبه آخر سال قرار دادند تا نحسی و پلیدی آنرا از بین ببرند.استاد پورداود در این باره می نویسد:
روز چهارشنبه یا یوم الاربعاء نزد عرب ها روز شوم و نحسی است.
این است که ایرانیان آتش افروزی پایان سال خود را به شب آخرین چهارشنبه سال انداختند تا پیشامدهای سال نو از آسیب روز پلیدی چون چهارشنبه برکنار ماند.
نکته مهمی که باید متذکر شد آنست که نحسی روز چهار شنبه صرفا از عقاید و باورهای عامیانه است و هیچ پایه و اساس علمی ندارد.
برخی از نویسندگان آتش افروختن در شب چهار شنبه آخر سال یا چهار شنبه آخر ماه صفر قمری را مربوط به قیام مختاربن ابو عبیده ثقفی (۶۸-۱ ه.ق) می دانند و می نویسند: مختار سردار معروف عرب وقتی از زندان خلاصی یافت و به خونخواهی شهیدان کربلا قیام کرد و برای اینکه موافق و مخالف را از هم تمیز دهد و بر کفار بتازد دستور داد شیعیان بر بام خانه خود اتش روشن کنند و این شب مصادف با چهار شنبه آخر سال بود از آن به بعد مرسوم شد.
البته از این نظر و دیدگاه شاید بتواند مربوط به آخر ماه صفر باشد چرا که ماه صفر از ماه های هجری قمری و کورد استفاده اعراب بوده است ولی به احتمال قریب به یقین نمی تواند در خصوص چهار شنبه سوری صحت داشته باشد و این نگارنده نظریه نخست پیرامون چهارشنبه سوری را (انداختن) آتش افروزیهای آخر سال به چهارشنبه برای از بین بردن پلیدی این روز صحیح تر می داند چراکه اعتقاد به نحسی روز چهار شنبه اگرچه صرفا یک باور عامیانه است ولی بهرحال نزد بسیاری از مردم غیرقابل انکار است همانگونه که در مورد عدد سیزده نیز به اعتقاد خود پای بند هستند.
در هر حال در شب چهار شنبه آخرسال (غروب روز سه شنبه) زن و مرد، پیر و جوان همه و همه در صحن خانه ها در کوچه ها و معابر در مناطق کویری در حاشیه کویر و در مناطق ساحلی معمولا در کنار ساحل آتش های فراوانی افروخته می شود و همگی از روی آن می پرند و این جملات را در هنگام پرش از روی آتش به زبان می آوردند: ” زردی من از تو سرخی تو از من” در اغلب دهات رسم بر این است که پس از انجام آتش افروزیها خاکستر آتش را دوشیزگان از خانه بیرون برده و در کنار دیواری می ریزند سپس آن دوشیزه به در خانه خود آمده در می زند در این هنگام از درون خانه سوال می شود که کیه در می زنه؟ آن دوشیزه جواب می دهد منم و از او می پرسند از کجا آمده ای؟ دوشیزه جواب می دهد از عروسی. دوباره از او سوال می شود که با خود چه آورده ای؟ دوشیزه جواب می دهد تندرستی.
از مراسم خاص این روز یکی این بود که از پشت بام خانه کوزه کهنه ای را که درون آن آب و چند سکه قرار داشت به کوچه پرتاب می کردند. همچنین اسپند دود کردن و آجیل خوردن، فال گرفتن و فال گوش کردن و قاشق زنی نیز از باورها و مراسم ویژه این روز و شب بوده است.
امروزه مراسم مربوط به چهار شنبه سوری بکلی فراموش نشده است و در شهرها و مناطق مختلف ایران به اشکال مختلف برگزار می شود.
پیشنهاد میشود مطالب زیر را بخوانید:
اشتراک رایگان مطالب سایت
